Nhập khẩu là gì? Tổng quan và quy định pháp luật mới nhất

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hoạt động giao thương quốc tế đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, với những người mới bắt đầu hoặc doanh nghiệp đang có ý định mở rộng thị trường, việc hiểu rõ nhập khẩu là gì cùng các quy định pháp lý đi kèm là cực kỳ quan trọng. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện từ khái niệm, hình thức đến quy trình và các cập nhật luật mới nhất năm 2026.

1. Khái niệm nhập khẩu là gì?

Theo góc độ ngôn ngữ, nhập khẩu đơn giản là việc mua hàng hóa và dịch vụ từ quốc gia khác về thị trường nội địa. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý tại Việt Nam, khái niệm này được định nghĩa rất cụ thể.

Theo Luật Thương mại 2005

Khoản 2, Điều 28, Luật Thương mại quy định:

“Nhập khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa vào lãnh thổ Việt Nam từ nước ngoài hoặc từ khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.”

Theo Luật Hải quan

Nhập khẩu không chỉ là sự dịch chuyển vật lý của hàng hóa qua biên giới, mà còn gắn liền với việc làm thủ tục hải quan, chịu sự kiểm soát của cơ quan chức năng và thực hiện nghĩa vụ thuế với Nhà nước.

Hàng hóa nhập khẩu

Tại Khoản 6, Điều 2, Thông tư số 54/2018/TT-BGTVT của Bộ Giao thông vận tải, khái niệm hàng hóa nhập khẩu được giải thích một cách ngắn gọn và cụ thể như sau:

"Hàng hóa nhập khẩu là hàng hóa có nơi gửi hàng (gốc) ở nước ngoài và nơi nhận hàng (đích) ở Việt Nam."

2. Các hình thức nhập khẩu phổ biến hiện nay

Tùy vào nhu cầu và năng lực của doanh nghiệp, hoạt động nhập khẩu được chia thành các hình thức chính sau:

2.1. Nhập khẩu trực tiếp

Doanh nghiệp tự đứng tên trên hợp đồng ngoại thương, tự làm thủ tục hải quan và chịu trách nhiệm trực tiếp về lô hàng. Đây là hình thức phổ biến nhất đối với các công ty có bộ phận xuất nhập khẩu chuyên nghiệp.

2.2. Ủy thác nhập khẩu

Dành cho các cá nhân hoặc tổ chức không có chức năng kinh doanh xuất nhập khẩu hoặc chưa am hiểu thủ tục. Họ sẽ thuê một đơn vị trung gian (Forwarder hoặc công ty dịch vụ) để đứng tên nhập khẩu hàng hóa hộ mình.

2.3. Tạm nhập - Tái xuất

Hàng hóa được đưa từ nước ngoài hoặc từ các khu vực đặc biệt vào lãnh thổ Việt Nam, có làm thủ tục nhập khẩu và sau đó làm thủ tục xuất khẩu chính hàng hóa đó ra khỏi Việt Nam.

2.4. Nhập khẩu gia công

Doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu nguyên liệu, vật tư từ phía nước ngoài để sản xuất, gia công thành phẩm, sau đó xuất trả sản phẩm cho đối tác nước ngoài. Hình thức này thường được hưởng ưu đãi thuế rất lớn.

3. Hệ thống văn bản pháp luật về nhập khẩu mới nhất 2026

Để hoạt động nhập khẩu diễn ra đúng pháp luật, doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý các văn bản cốt lõi và các cập nhật mới nhất:

• Luật Hải quan 2014: Văn bản gốc điều chỉnh mọi hoạt động thông quan và hiện đang còn hiệu lực.
• Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016 hiện vẫn còn hiệu lực thi hành.
• Nghị định 46/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 26/01/2026): Quy định mới nhất về quản lý an toàn thực phẩm, kiểm tra nhà nước đối với hàng hóa nhập khẩu.
• Thông tư 06/2026/TT-BTC (có hiệu lực từ 01/03/2026): Sửa đổi quy định về kiểm tra, giám sát hải quan và xử lý hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
• Thông tư 38/2015/TT-BTC và Thông tư 39/2018/TT-BTC, được hợp nhất, sửa đổi bởi Thông tư 121/2025/TT-BTC (có hiệu lực từ 01/22/2026): Hướng dẫn chi tiết về thủ tục hải quan.

4. Quy trình các bước nhập khẩu hàng hóa chi tiết

Việc nhập khẩu một lô hàng thường trải qua 6 bước cơ bản sau:

Bước 1: Kiểm tra tính pháp lý của hàng hóa

Doanh nghiệp cần xác định hàng hóa có thuộc diện cấm nhập khẩu, nhập khẩu có điều kiện (giấy phép) hay cần kiểm tra chuyên ngành (kiểm dịch, hợp quy, an toàn thực phẩm theo Nghị định 46/2026/NĐ-CP) hay không.

Bước 2: Ký kết hợp đồng ngoại thương (Sales Contract)

Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhất xác lập quyền và nghĩa vụ giữa bên mua và bên bán, bao gồm các điều khoản về: Price, Payment, Incoterms, Warranty, v.v.

Bước 3: Đóng hàng và vận chuyển

Dựa trên điều kiện Incoterms (như FOB, CIF, EXW), người mua hoặc người bán sẽ chịu trách nhiệm thuê phương tiện vận chuyển (tàu biển, máy bay) để đưa hàng về cảng/cửa khẩu Việt Nam.

Bước 4: Khai báo hải quan

Sau khi hàng về hoặc có đủ bộ chứng từ (Invoice, Packing List, Bill of Lading, C/O), doanh nghiệp tiến hành khai báo trên hệ thống ECUS/VNACCS.

• Luồng Xanh: Miễn kiểm tra hồ sơ và hàng hóa.
• Luồng Vàng: Kiểm tra hồ sơ giấy.
• Luồng Đỏ: Kiểm tra thực tế hàng hóa.

Bước 5: Nộp thuế và thông quan

Doanh nghiệp thực hiện nộp các loại thuế (nếu có) như Thuế nhập khẩu, Thuế GTGT, Thuế tiêu thụ đặc biệt… Sau khi hoàn tất nghĩa vụ tài chính, hàng hóa sẽ được thông quan.

Bước 6: Kéo hàng về kho và lưu trữ hồ sơ

Sau khi thông quan, doanh nghiệp vận chuyển hàng về kho và phải lưu trữ bộ hồ sơ hải quan trong vòng 5 năm để phục vụ công tác hậu kiểm.

5. Các loại thuế và chi phí khi nhập khẩu hàng hóa

Khi tính toán giá thành hàng nhập khẩu, doanh nghiệp cần lưu ý các khoản chi phí sau:

6. Những lưu ý quan trọng để tránh rủi ro khi nhập khẩu

Trong quá trình xác định nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ, thương nhân cần lưu ý một số khía cạnh quan trọng sau:

• Mã HS Code: Việc áp sai mã HS có thể dẫn đến bị xử phạt vi phạm hành chính và truy thu thuế. Hãy tham khảo Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam mới nhất.
• Sở hữu trí tuệ: Theo Thông tư 06/2026/TT-BTC, cơ quan hải quan có quyền chủ động tạm dừng thông quan nếu nghi ngờ hàng hóa giả mạo nhãn hiệu.
• Chứng từ: Luôn đảm bảo sự đồng nhất thông tin giữa Hợp đồng, Hóa đơn và Vận đơn.

Hiểu rõ nhập khẩu là gì và nắm vững quy trình pháp lý không chỉ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí mà còn tránh được những rủi ro pháp lý không đáng có. Trong năm 2026, với sự siết chặt về quản lý chuyên ngành và sở hữu trí tuệ, việc cập nhật kiến thức thường xuyên là điều bắt buộc đối với mọi cá nhân, tổ chức tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Dương Nguyễn