Phi thuế quan là gì? Những điều doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần biết

Trong hoạt động thương mại quốc tế, nhiều doanh nghiệp thường chỉ quan tâm đến thuế nhập khẩu mà bỏ qua một yếu tố quan trọng khác là “phi thuế quan”. Trên thực tế, dù thuế suất có thể rất thấp hoặc được miễn theo các hiệp định thương mại tự do (FTA), hàng hóa vẫn có thể gặp khó khăn khi xuất nhập khẩu do các biện pháp phi thuế quan.

Vậy phi thuế quan là gì? Bao gồm những biện pháp nào? Doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực xuất nhập khẩu cần lưu ý điều gì để tránh rủi ro pháp lý và chi phí phát sinh? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ.

1. Phi thuế quan là gì?

Phi thuế quan là các biện pháp quản lý thương mại không phải thuế nhưng có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa.

Các biện pháp này được áp dụng nhằm:

• Quản lý thị trường
• Bảo vệ sản xuất trong nước
• Kiểm soát chất lượng hàng hóa
• Bảo vệ sức khỏe cộng đồng
• Bảo vệ môi trường
• Đảm bảo an ninh quốc gia

Nói cách khác, dù doanh nghiệp không phải chịu thuế cao, hàng hóa vẫn có thể bị hạn chế hoặc kiểm soát thông qua các quy định phi thuế quan.

2. Vai trò của phi thuế quan trong hoạt động xuất nhập khẩu

Hiện nay, khi nhiều quốc gia tham gia các hiệp định thương mại tự do như: WTO; CPTPP; EVFTA; RCEP dần được cắt giảm mạnh. Vì vậy, nhiều quốc gia tăng cường sử dụng các biện pháp phi thuế quan để kiểm soát hàng hóa nhập khẩu.

Đối với doanh nghiệp, phi thuế quan ảnh hưởng trực tiếp đến:

• Chi phí logistics
• Thời gian thông quan
• Điều kiện nhập khẩu
• Khả năng hưởng ưu đãi thuế
• Rủi ro bị xử phạt
• Tính cạnh tranh của hàng hóa

Trong nhiều trường hợp, chi phí phát sinh từ các thủ tục phi thuế quan còn lớn hơn tiền thuế nhập khẩu.

3. Các biện pháp phi thuế quan phổ biến hiện nay

3.1 Hạn ngạch xuất nhập khẩu

Hạn ngạch (Quota) là việc cơ quan quản lý giới hạn số lượng hoặc giá trị hàng hóa được phép xuất khẩu hoặc nhập khẩu trong một khoảng thời gian nhất định.

Một số mặt hàng thường áp dụng hạn ngạch: Đường, Muối, Trứng gia cầm, Một số mặt hàng nông sản…

Nếu vượt hạn ngạch:

• Doanh nghiệp có thể không được nhập khẩu;
• Hoặc phải chịu mức thuế ngoài hạn ngạch rất cao.

Đây là biện pháp nhằm bảo vệ sản xuất trong nước và cân đối cung cầu thị trường.

3.2 Giấy phép xuất nhập khẩu

Một số hàng hóa bắt buộc phải có giấy phép trước khi thực hiện xuất khẩu hoặc nhập khẩu.

Có thể gồm:

• Giấy phép tự động
• Giấy phép không tự động
• Giấy phép theo điều kiện

Ví dụ:

• Hóa chất
• Thiết bị y tế
• Phế liệu nhập khẩu
• Một số sản phẩm nông nghiệp

Nếu không có giấy phép hợp lệ:

• Hàng hóa có thể bị giữ tại cảng
• Không được thông quan
• Bị xử phạt hành chính

Do đó, doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ chính sách mặt hàng trước khi ký hợp đồng ngoại thương.

3.3 Kiểm tra chuyên ngành

Đây là một trong những nhóm biện pháp phi thuế quan ảnh hưởng lớn nhất tới doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Bao gồm:

• Kiểm dịch động vật
• Kiểm dịch thực vật
• Kiểm tra an toàn thực phẩm
• Kiểm tra chất lượng
• Kiểm tra hiệu suất năng lượng
• Công bố hợp quy

Ví dụ:

• Thực phẩm nhập khẩu cần kiểm tra an toàn thực phẩm
• Mỹ phẩm cần công bố sản phẩm
• Thiết bị điện có thể cần chứng nhận hợp quy
• Nông sản cần kiểm dịch thực vật

Rất nhiều doanh nghiệp bị chậm thông quan do:

• Sai hồ sơ kiểm tra chuyên ngành
• Thiếu chứng từ
• Không đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật
• Sai mã HS dẫn đến áp dụng sai chính sách

3.4 Quy tắc xuất xứ hàng hóa

Quy tắc xuất xứ là điều kiện quan trọng để hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế theo các FTA.

Doanh nghiệp cần chứng minh:

• Nguồn gốc nguyên liệu
• Tỷ lệ nội địa hóa
• Công đoạn sản xuất
• Hồ sơ chứng minh xuất xứ

Thông thường sẽ sử dụng:

• Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O)
• Chứng từ nguyên liệu
• Hồ sơ sản xuất

Nếu không đáp ứng quy tắc xuất xứ:

• Không được hưởng ưu đãi thuế
• Có thể bị truy thu thuế
• Thậm chí bị điều tra gian lận xuất xứ

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp gia công, sản xuất xuất khẩu.

3.4 Hàng rào kỹ thuật trong thương mại

Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) là các quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật mà hàng hóa phải đáp ứng trước khi lưu thông trên thị trường.

Ví dụ:

• Tiêu chuẩn an toàn điện
• Quy chuẩn môi trường
• Tiêu chuẩn bao bì
• Quy định ghi nhãn hàng hóa
• Tiêu chuẩn an toàn thực phẩm

Nhiều quốc gia sử dụng TBT để:

• Bảo vệ người tiêu dùng
• Kiểm soát chất lượng hàng hóa nhập khẩu
• Gián tiếp bảo hộ doanh nghiệp trong nước

Doanh nghiệp xuất khẩu cần đặc biệt chú ý quy định của thị trường nhập khẩu như: Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức… Vì mỗi quốc gia có hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau.

3.5 Các biện pháp phòng vệ thương mại

Đây là nhóm biện pháp phi thuế quan rất phổ biến trong thương mại quốc tế hiện đại.

Bao gồm:

• Chống bán phá giá
• Chống trợ cấp
• Tự vệ thương mại

Ví dụ: Nếu hàng hóa Việt Nam bị cho là bán quá rẻ vào thị trường nước ngoài:

• Có thể bị điều tra chống bán phá giá
• Bị áp thuế rất cao
• Mất lợi thế cạnh tranh

Ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam cũng có thể đề nghị cơ quan nhà nước áp dụng biện pháp phòng vệ với hàng nhập khẩu gây thiệt hại cho sản xuất trong nước.

3.6 Quy định về nhãn mác hàng hóa

Nhãn mác hàng hóa cũng là một biện pháp phi thuế quan quan trọng nhưng thường bị doanh nghiệp xem nhẹ.

Hàng hóa nhập khẩu thường phải đáp ứng:

• Nhãn gốc
• Nhãn phụ tiếng Việt
• Thông tin xuất xứ
• Thành phần
• Hướng dẫn sử dụng
• Cảnh báo an toàn

Nếu ghi nhãn sai:

• Có thể bị xử phạt hành chính
• Bị buộc sửa nhãn
• Chậm thông quan
• Thậm chí bị thu hồi hàng hóa

Đặc biệt với các nhóm hàng hóa như thực phẩm, mỹ phẩm, thiết bị điện tử, hóa chất; đồ chơi trẻ em… quy định về nhãn mác thường rất chặt chẽ.

4. Những lưu ý về phi thuế quan đối với người làm xuất nhập khẩu

4.1 Không chỉ quan tâm đến thuế nhập khẩu

Nhiều doanh nghiệp mới tham gia xuất nhập khẩu thường chỉ chú ý:

• Thuế suất bao nhiêu?
• Có ưu đãi FTA không?

Tuy nhiên trên thực tế việc kiểm tra chuyên ngành; các tiêu chuẩn kỹ thuật; hồ sơ xuất xứ hay giấy phép nhập khẩu… mới là các yếu tố ảnh hưởng lớn đến khả năng thông quan.

Một lô hàng thuế thấp nhưng vướng kiểm tra chuyên ngành vẫn có thể phát sinh:

• Chi phí lưu container
• Phí lưu kho
• Chi phí kiểm nghiệm
• Chậm giao hàng
• Vi phạm hợp đồng thương mại

4.2 Cần kiểm tra chính sách mặt hàng trước khi nhập khẩu

Trước khi ký hợp đồng ngoại thương, doanh nghiệp nên kiểm tra:

• Hàng có thuộc diện cấm không?
• Có cần giấy phép không?
• Có kiểm tra chuyên ngành không?
• Có yêu cầu công bố/chứng nhận không?
• Có thuộc diện phòng vệ thương mại không?

Đây là bước quan trọng để hạn chế rủi ro:

• Không thông quan được hàng
• Mất chi phí logistics lớn
• Bị xử phạt vi phạm hành chính

4.3 Theo dõi thường xuyên quy định pháp luật

Các biện pháp phi thuế quan thay đổi khá thường xuyên theo:

• Chính sách thương mại
• Tình hình kinh tế
• Dịch bệnh
• Quan hệ quốc tế
• Chính sách bảo hộ

Ví dụ:

• Siết tiêu chuẩn môi trường
• Tăng kiểm dịch nông sản
• Điều tra chống bán phá giá mới

Doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật:

• Văn bản pháp luật
• Quy định hải quan
• Tiêu chuẩn thị trường xuất khẩu
• Chính sách của nước nhập khẩu

4.4 Phi thuế quan có phải lúc nào cũng là rào cản?

Không hoàn toàn. Ngoài việc hạn chế thương mại, các biện pháp phi thuế quan còn giúp:

• Bảo vệ sức khỏe cộng đồng
• Bảo vệ môi trường
• Kiểm soát chất lượng hàng hóa
• Ngăn chặn gian lận thương mại
• Bảo vệ sản xuất trong nước

Đối với doanh nghiệp, hiểu rõ quy định phi thuế quan còn là lợi thế cạnh tranh quan trọng khi xuất khẩu sang các thị trường lớn.

Phi thuế quan là nhóm biện pháp có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động xuất nhập khẩu hiện nay. Trong bối cảnh thuế quan ngày càng giảm theo các hiệp định thương mại tự do, các hàng rào phi thuế quan đang trở thành yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh và thông quan của hàng hóa.

Vì vậy, doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần chủ động tìm hiểu chính sách mặt hàng, quy định kiểm tra chuyên ngành, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định ghi nhãn và phòng vệ thương mại. Việc nắm rõ các quy định phi thuế quan không chỉ giúp hạn chế rủi ro pháp lý mà còn hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu chi phí, tận dụng ưu đãi thương mại và mở rộng thị trường quốc tế hiệu quả hơn.

Dương Nguyễn